Zdobycie Broad Peaku zimą 2013 roku miało być jednym z największych sukcesów polskiego himalaizmu, ale już podczas zejścia zamieniło się w dramat. Zginęli Maciej Berbeka i Tomasz Kowalski, a późniejszy raport próbował odpowiedzieć, dlaczego sprawnie przygotowana wyprawa nie zakończyła się bezpiecznym powrotem całego zespołu. Przyglądam się przebiegowi wydarzeń, realnym przyczynom tragedii oraz wnioskom, które do dziś są ważne dla alpinistów.
Najważniejsze fakty o tragedii na Broad Peaku
- 5 marca 2013 roku czterech Polaków dokonało pierwszego zimowego wejścia na Broad Peak.
- Podczas zejścia z wysokości około 8050 m zaginęli Maciej Berbeka i Tomasz Kowalski.
- Obaj nie dotarli do obozu IV położonego na wysokości około 7400 m.
- Raport PZA wskazał na błędy taktyczne, rozdzielenie zespołu i brak jasno ustalonych zasad odwrotu.
- Nie była to jedna prosta awaria, lecz splot zmęczenia, wysokości, presji czasu i problemów organizacyjnych.
Co wydarzyło się na Broad Peaku w 2013 roku
Wyprawą kierował Krzysztof Wielicki, a jej celem było pierwsze zimowe zdobycie Broad Peaku w Karakorum. Na atak szczytowy wyruszyli Maciej Berbeka, Adam Bielecki, Artur Małek i Tomasz Kowalski. Wszyscy czterej dotarli na wierzchołek 5 marca, bez użycia dodatkowego tlenu.
Historyczny sukces szybko stracił swój blask. Podczas zejścia zespół rozciągnął się, a Berbeka i Kowalski nie wrócili do obozu IV na wysokości około 7400 m. Adam Bielecki i Artur Małek zeszli niżej, natomiast dwóch pozostałych wspinaczy uznano za zmarłych 8 marca, gdy dalsze poszukiwania w ekstremalnych warunkach nie dawały już realnej nadziei na ratunek.
| Element wyprawy | Informacja |
|---|---|
| Góra | Broad Peak w paśmie Karakorum |
| Wysokość | około 8050 m n.p.m. |
| Data zdobycia szczytu | 5 marca 2013 roku |
| Uczestnicy na wierzchołku | Maciej Berbeka, Adam Bielecki, Artur Małek, Tomasz Kowalski |
| Ofiary tragedii | Maciej Berbeka i Tomasz Kowalski |
| Obóz IV | około 7400 m n.p.m. |
W polskich materiałach można spotkać wysokość 8047 albo 8051 m. To efekt różnych pomiarów i sposobów zaokrąglania, a nie dwóch różnych gór. Dla przebiegu tragedii ważniejszy jest fakt, że zejście odbywało się w tak zwanej strefie śmierci, gdzie organizm działa na granicy możliwości.
Dlaczego zejście okazało się tak niebezpieczne
Na dużej wysokości samo zdobycie wierzchołka nie kończy najtrudniejszej części wyprawy. Po wielu godzinach wspinacz ma mniej siły, pogarsza się koncentracja, a każdy błąd techniczny może mieć natychmiastowe skutki. W przypadku Broad Peaku szczególnie niebezpieczne było połączenie późnego zejścia, wyczerpania i szybko zapadającego zmroku.
Raport zespołu PZA nie wskazał jednej przyczyny śmierci. Opisał raczej kilka problemów, które wzajemnie się wzmacniały:
- Brak precyzyjnej godziny odwrotu, której bezwzględnie trzymaliby się wszyscy uczestnicy.
- Brak jasnych ustaleń dotyczących tego, co zrobić, gdy jeden ze wspinaczy wyraźnie zwolni albo będzie wymagał sprowadzenia.
- Nieokreślona rola lidera podczas ataku szczytowego i zejścia.
- Rozciągnięcie oraz rozdzielenie zespołu na trudnym odcinku.
- Problemy z bieżącą łącznością i przekazywaniem informacji o położeniu poszczególnych osób.
- Presja związana z próbą wykorzystania krótkiego okna pogodowego.
Nie oznacza to, że wyprawa była źle przygotowana od początku. PZA ocenił przygotowanie i dobór uczestników jako dobre, a sam wariant ataku czteroosobowego uznał za możliwy, choć mniej bezpieczny niż działanie w dwóch niezależnych zespołach. W górach najwyższych różnica między rozwiązaniem dopuszczalnym a rozwiązaniem rozsądnym może jednak zdecydować o życiu.
Co ustalił raport Polskiego Związku Alpinizmu
Po tragedii powołano zespół, który przeanalizował przygotowania, przebieg ataku i relacje uczestników. Raport opublikowany przez Polski Związek Alpinizmu wskazał, że zasadniczy problem tkwił w taktyce działania całej grupy, a nie w jednym urządzeniu czy pojedynczej decyzji.
Wspinacze nie uzgodnili dostatecznie szczegółowo scenariuszy awaryjnych. Nie było wyraźnej zasady, że po przekroczeniu określonej godziny wszyscy automatycznie zawracają. Brakowało również jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, kto podejmuje ostateczną decyzję, gdy tempo zespołu spada albo jeden z jego członków nie jest w stanie kontynuować marszu.
Raport krytycznie oceniał także rozdzielenie uczestników. W takiej sytuacji każdy dodatkowy kilometr i każda minuta opóźnienia zwiększają ryzyko, ponieważ pomoc na wysokości ponad 7000 m jest bardzo ograniczona. Partnerstwo linowe i wspólna odpowiedzialność nie mogą opierać się wyłącznie na doświadczeniu oraz dobrej woli. Muszą być ustalone przed wyjściem.
Dokument wywołał w środowisku alpinistycznym dyskusję, ponieważ ocena zachowania poszczególnych osób była trudna i budziła emocje. Z dzisiejszej perspektywy najuczciwiej traktować raport jako analizę systemu decyzji, a nie prosty akt wskazujący jednego winnego. Wypadki w Himalajach i Karakorum niemal zawsze powstają z kilku nakładających się czynników.
Najważniejsze lekcje dla organizatorów wypraw
Historia Broad Peaku ma znaczenie także poza jedną konkretną ekspedycją. Pokazuje, że doświadczenie, świetna forma i najlepszy sprzęt nie zastępują jasnych procedur podejmowania decyzji. Im trudniejszy cel, tym mniej miejsca powinno zostawać na domysły.
Przed atakiem szczytowym zespół powinien ustalić przynajmniej:
- konkretną godzinę odwrotu, niezależną od tego, jak blisko znajduje się wierzchołek;
- zasady postępowania wobec osoby osłabionej lub opóźnionej;
- skład zespołów i sposób utrzymywania kontaktu;
- osobę podejmującą decyzję w sytuacji sporu;
- minimalny zapas tlenu, paliwa, baterii i czasu na bezpieczny powrót;
- plan awaryjny na wypadek braku łączności.
Moim zdaniem najczęściej przeceniany jest sam moment zdobycia szczytu. Zdjęcie na wierzchołku nie mówi nic o tym, czy wspinacz ma jeszcze siłę na sześć, osiem albo dwanaście godzin zejścia. W praktyce bezpieczny powrót powinien być głównym celem wyprawy, a szczyt jedynie etapem drogi.
Ważne jest też rozróżnienie między odwagą a uporem. Odwrót nie oznacza porażki, nawet jeśli do celu brakuje kilkudziesięciu metrów. Na Broad Peaku szczególnie wyraźnie widać, że decyzja o kontynuowaniu ataku może mieć konsekwencje nie tylko dla jednej osoby, lecz dla całego zespołu.
Tragedia Broad Peaku bez uproszczeń
W opowieściach o himalaizmie łatwo skupić się na heroizmie albo szukać jednego winnego. Taki obraz jest atrakcyjny, ale niewiele pomaga w zrozumieniu wydarzeń. Śmierć Macieja Berbeki i Tomasza Kowalskiego była skutkiem działania w środowisku, w którym zimno, wysokość, zmęczenie i czas potrafią w ciągu kilku godzin odebrać możliwość racjonalnej reakcji.
Nie zmniejsza to znaczenia ludzkich decyzji. Przeciwnie, pokazuje, dlaczego taktyka, komunikacja i dyscyplina odwrotu są w alpinizmie równie ważne jak technika wspinania. Odpowiedzialne podejście nie polega na udawaniu, że ryzyko można wyeliminować, lecz na ograniczaniu go zanim sytuacja stanie się krytyczna.
Co warto zapamiętać przed kolejną wyprawą wysokogórską
Broad Peak pozostaje przykładem sukcesu sportowego okupionego najwyższą ceną. Najważniejszy wniosek nie brzmi jednak, że w górach wysokich nie wolno podejmować ryzyka. Brzmi raczej tak, że ryzyko trzeba nazwać, zmierzyć i omówić przed wyjściem, kiedy wszyscy są jeszcze wypoczęci i mogą spokojnie podjąć decyzję.
Dla mnie ta historia jest przede wszystkim lekcją pokory wobec zejścia. Wierzchołek może być spełnieniem marzenia, ale wyprawa kończy się dopiero wtedy, gdy zespół wróci do bezpiecznego miejsca. Właśnie ta zasada powinna zostać z tragedii na Broad Peaku najsilniej zapamiętana.
